ตรวจระบบ Fire Alarm บ่อยแค่ไหน? เช็กกฎหมาย ขั้นตอน และรายการตรวจที่ควรรู้
การตรวจสอบระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้เป็นงานที่เจ้าของอาคารและผู้ดูแลระบบต้องจัดการอย่างสม่ำเสมอ เพราะแม้ตู้ควบคุม Fire Alarm จะแสดงสถานะปกติ ก็ยังไม่สามารถยืนยันได้ว่า Detector ทุกตัวตรวจจับได้ตามเกณฑ์ หรืออุปกรณ์แจ้งเตือนทุกจุดจะทำงานถูกต้องเมื่อเกิดเหตุจริง
สิ่งที่ต้องพิจารณาคือความถี่ในการตรวจสอบ เนื่องจากการตรวจเช็กระบบตามรอบบำรุงรักษา การทดสอบอุปกรณ์ และการตรวจสอบอาคารตามกฎหมายมีข้อกำหนดต่างกัน บทความนี้จึงรวบรวมความถี่ที่ควรรู้ กฎหมายและมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง ขั้นตอนการตรวจ พร้อม Checklist สำหรับใช้วางแผนดูแลระบบ Fire Alarm ในอาคารและโรงงาน

ตรวจสอบระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้ต้องทำบ่อยแค่ไหน?
การตรวจสอบระบบ Fire Alarm ไม่มีความถี่เดียวที่ใช้ได้กับทุกอาคารและทุกอุปกรณ์ โดยต้องแยกการตรวจสภาพระหว่างใช้งาน การทดสอบตามมาตรฐาน และการตรวจสอบอาคารที่กฎหมายกำหนด ซึ่งแต่ละส่วนมีวัตถุประสงค์ต่างกัน
ประเภทการตรวจ | ความถี่ | สิ่งที่ตรวจ |
ตรวจสภาพระบบระหว่างใช้งาน | สม่ำเสมอตามแผนดูแลอาคาร | สถานะหน้าตู้ FACP ไฟแสดงความผิดปกติ และสิ่งกีดขวางอุปกรณ์ |
ตรวจและทดสอบอุปกรณ์ Fire Alarm | ตามรอบของมาตรฐานและผู้ผลิต | Detector, Manual Call Point, อุปกรณ์แจ้งเตือน และวงจรควบคุม |
ตรวจสอบอาคารประจำปี | ทุกปี สำหรับอาคารที่เข้าข่ายกฎหมายตรวจสอบอาคาร | ระบบประกอบอาคาร รวมถึงระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้ตามขอบเขตการตรวจ |
การตรวจสอบใหญ่ | ทุก 5 ปี สำหรับอาคารที่เข้าข่ายกฎหมายตรวจสอบอาคาร | โครงสร้าง ระบบประกอบอาคาร และระบบความปลอดภัยตามที่กฎหมายกำหนด |
การตรวจสอบประจำปีของอาคารไม่สามารถใช้แทนการบำรุงรักษาระบบ Fire Alarm ทั้งหมดได้ เพราะอุปกรณ์บางส่วนต้องได้รับการตรวจสภาพหรือทดสอบตามรอบที่แตกต่างกัน หากพบอุปกรณ์ชำรุดระหว่างปีต้องดำเนินการแก้ไข ไม่ควรรอจนถึงกำหนดตรวจครั้งถัดไป
สำหรับอาคารที่ใช้งานระบบตาม NFPA 72 การตรวจด้วยสายตาและการทดสอบการทำงานมีตารางความถี่แยกตามประเภทอุปกรณ์ จึงต้องตรวจสอบข้อกำหนดของมาตรฐานฉบับที่ใช้กับโครงการก่อนจัดทำแผนบำรุงรักษา
กฎหมายและมาตรฐานใดเกี่ยวข้องกับการตรวจระบบ Fire Alarm?
กฎหมายไทยและมาตรฐานวิศวกรรมมีบทบาทต่างกัน โดยกฎหมายกำหนดหน้าที่ของเจ้าของอาคารหรือผู้ประกอบกิจการ ส่วนมาตรฐานใช้กำหนดหลักเกณฑ์ทางเทคนิคในการออกแบบ ติดตั้ง ตรวจสอบ และทดสอบระบบ
กฎหมายควบคุมอาคารและการตรวจสอบประจำปี
ตามกฎกระทรวงกำหนดคุณสมบัติเฉพาะของผู้ตรวจสอบ หลักเกณฑ์การขอขึ้นทะเบียนและการเพิกถอนการขึ้นทะเบียนเป็นผู้ตรวจสอบ และหลักเกณฑ์การตรวจสอบอาคาร พ.ศ. 2548 ข้อ 13 อาคารที่เข้าข่ายต้องได้รับการตรวจสอบใหญ่ทุก 5 ปี และการตรวจสอบประจำปีในช่วงปีระหว่างการตรวจสอบใหญ่ โดยครอบคลุมอาคารและอุปกรณ์ประกอบตามขอบเขตที่กฎหมายกำหนด รวมถึงระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้
ข้อกำหนดนี้ใช้กับอาคารตามประเภทและเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด เช่น อาคารสูง อาคารขนาดใหญ่พิเศษ และอาคารบางประเภทที่มีลักษณะการใช้งานเฉพาะ จึงต้องตรวจสอบประเภทอาคารก่อนว่ามีหน้าที่ดำเนินการตามกฎหมายส่วนใดบ้าง
กฎหมายความปลอดภัยในการทำงานเกี่ยวกับอัคคีภัย
กฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานในการบริหาร จัดการ และดำเนินการด้านความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงานเกี่ยวกับการป้องกันและระงับอัคคีภัย พ.ศ. 2555 ข้อ 9 กำหนดให้สถานประกอบกิจการที่มีอาคารตั้งแต่ 2 ชั้นขึ้นไป หรือมีพื้นที่ประกอบกิจการตั้งแต่ 300 ตารางเมตรขึ้นไป นายจ้างต้องจัดให้มีระบบสัญญาณแจ้งเหตุเพลิงไหม้ทุกชั้น พร้อมอุปกรณ์แจ้งเหตุและสัญญาณเตือนตามเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด
ข้อกำหนดดังกล่าวยังระบุให้การติดตั้งระบบเป็นไปตามมาตรฐานของวิศวกรรมสถานแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือมาตรฐานอื่นที่อธิบดีกำหนด อย่างไรก็ตาม ข้อนี้ไม่ได้กำหนดให้ Detector ทุกตัวต้องทดสอบเดือนละครั้ง จึงต้องพิจารณารอบการทดสอบจากมาตรฐานและข้อกำหนดที่เกี่ยวข้องแยกต่างหาก
มาตรฐาน NFPA 72 สำหรับการตรวจและทดสอบระบบ
NFPA 72 (National Fire Alarm and Signaling Code) เป็นมาตรฐานที่ครอบคลุมการออกแบบ ติดตั้ง ตรวจสอบ ทดสอบ และบำรุงรักษาระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้ โดยหมวด Inspection, Testing and Maintenance กำหนดวิธีการและรอบการตรวจสำหรับอุปกรณ์แต่ละประเภท
มาตรฐานนี้ใช้เป็นหลักอ้างอิงทางเทคนิคในหลายโครงการ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกข้อกำหนดของ NFPA 72 มีผลบังคับเป็นกฎหมายไทยโดยอัตโนมัติ การนำไปใช้ต้องพิจารณากฎหมายที่เกี่ยวข้อง มาตรฐานฉบับที่อ้างอิงในแบบ และข้อกำหนดของโครงการร่วมกัน
ขั้นตอนตรวจสอบระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้ต้องทำอะไรบ้าง?
การตรวจระบบ Fire Alarm ควรทดสอบตั้งแต่การรับสัญญาณจากอุปกรณ์ตรวจจับไปจนถึงการสั่งงานอุปกรณ์แจ้งเตือน เพื่อประเมินว่าระบบทำงานได้ตามเงื่อนไขที่ออกแบบไว้ โดยแบ่งขั้นตอนหลักได้ดังนี้
1. ตรวจสอบตู้ควบคุม Fire Alarm (FACP)
เริ่มจากตรวจสถานะหน้าตู้ควบคุมว่ามีสัญญาณ Alarm, Trouble หรือ Supervisory ค้างอยู่หรือไม่ รวมถึงตรวจสภาพตู้ แผงควบคุม จุดเชื่อมต่อ และบันทึกเหตุการณ์ย้อนหลัง
ตรวจสอบแหล่งจ่ายไฟหลักและแบตเตอรี่สำรองตามขั้นตอนของผู้ผลิต โดยการทดสอบต้องยืนยันว่าตู้สามารถตรวจพบความผิดปกติของแหล่งจ่ายไฟและทำงานตามเงื่อนไขที่กำหนดได้ ไม่ควรตรวจเพียงว่าไฟ Power บนหน้าตู้ติดอยู่หรือไม่
2. ทดสอบ Smoke Detector และ Heat Detector
Smoke Detector ต้องได้รับการตรวจสภาพและทดสอบการตอบสนองต่อควันหรืออุปกรณ์จำลองควันที่ได้รับการยอมรับตามวิธีของผู้ผลิต ส่วน Heat Detector ต้องใช้อุปกรณ์ทดสอบความร้อนที่เหมาะกับชนิดของเซ็นเซอร์
ระหว่างทดสอบต้องตรวจสอบว่าสัญญาณส่งถึง FACP และแสดงตำแหน่งหรือโซนถูกต้องหรือไม่ หากเป็นระบบ Addressable ต้องตรวจสอบรหัสอุปกรณ์ให้ตรงกับพื้นที่ติดตั้งด้วย
กรณี Detector มีฝุ่นสะสม ถูกบัง หรืออยู่ในสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนไปจากเดิม ควรบันทึกไว้เพื่อพิจารณาการทำความสะอาด ซ่อม หรือปรับปรุงตำแหน่งติดตั้งตามหลักวิศวกรรม
3. ทดสอบ Manual Call Point และอุปกรณ์แจ้งเตือน
ตรวจสอบว่า Manual Call Point อยู่ในตำแหน่งที่มองเห็นและเข้าถึงได้สะดวก ไม่มีวัสดุหรือสิ่งของกีดขวาง จากนั้นทดสอบด้วยวิธีที่เหมาะกับอุปกรณ์แต่ละรุ่น เพื่อยืนยันว่าสัญญาณถูกส่งไปยังตู้ควบคุมได้
ส่วน Alarm Bell, Horn และ Strobe ต้องตรวจสอบการทำงานของสัญญาณเสียงและแสง รวมถึงพื้นที่ครอบคลุมการแจ้งเตือนตามข้อกำหนดของอาคาร หากมีระบบเสียงประกาศแจ้งเหตุเพลิงไหม้ ต้องตรวจสอบข้อความและการทำงานตามโซนที่ออกแบบไว้ด้วย
4. ตรวจสอบวงจรสัญญาณและการเชื่อมต่อระบบอื่น
ระบบ Fire Alarm อาจเชื่อมต่อกับลิฟต์ ระบบควบคุมควัน ประตู หรือระบบอาคารอื่นผ่านรีเลย์และ Module ที่กำหนดไว้ จึงต้องตรวจสอบว่าการรับสัญญาณจาก FACP ทำให้อุปกรณ์ปลายทางตอบสนองตามลำดับการทำงานที่ได้รับอนุมัติ
ก่อนเริ่มทดสอบต้องประสานผู้ดูแลอาคารและผู้รับผิดชอบระบบที่เชื่อมต่อ โดยเฉพาะอุปกรณ์ที่อาจส่งผลต่อการอพยพหรือระบบดับเพลิงอัตโนมัติ เพื่อป้องกันการสั่งงานโดยไม่ตั้งใจ และต้องยืนยันว่าระบบทั้งหมดกลับสู่สภาพพร้อมใช้งานหลังการทดสอบ
5. บันทึกผลและแก้ไขรายการผิดปกติ
หลังทดสอบต้องบันทึกผลของอุปกรณ์แต่ละรายการ ทั้งตำแหน่งทดสอบ ผลการรับสัญญาณ ความผิดปกติที่พบ และการดำเนินการแก้ไข
หากพบ Detector ไม่ตอบสนอง วงจรขัดข้อง หรืออุปกรณ์แจ้งเตือนไม่ทำงาน ต้องระบุอุปกรณ์ที่ได้รับผลกระทบและดำเนินการแก้ไขพร้อมทดสอบซ้ำ ไม่ควรระบุว่าระบบผ่านการตรวจทั้งหมดในขณะที่ยังมีรายการสำคัญชำรุดหรือค้างแก้ไขอยู่
รายการสำหรับตรวจระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้
ตู้ FACP แสดงสถานะและรับสัญญาณ Alarm, Trouble, Supervisory ได้ถูกต้อง
แหล่งจ่ายไฟหลักและแบตเตอรี่สำรองอยู่ในสภาพพร้อมใช้งานตามเกณฑ์
Smoke Detector และ Heat Detector ได้รับการตรวจและทดสอบตามรอบที่กำหนด
Manual Call Point อยู่ในตำแหน่งเหมาะสมและส่งสัญญาณถึงตู้ควบคุมได้
Alarm Bell, Horn, Strobe และระบบเสียงแจ้งเตือนทำงานตามที่ออกแบบ
ตำแหน่งหรือรหัสอุปกรณ์ที่แสดงบนตู้ตรงกับผังและรายการติดตั้ง
วงจรสัญญาณและการเชื่อมต่อระบบอื่นผ่านการทดสอบตามขอบเขตที่กำหนด
ไม่มีสิ่งกีดขวางอุปกรณ์ตรวจจับและอุปกรณ์แจ้งเหตุ
มีบันทึกผลตรวจ รายการอุปกรณ์ชำรุด และผลทดสอบซ้ำหลังแก้ไข
ระบบกลับสู่สถานะพร้อมใช้งานหลังสิ้นสุดการทดสอบ
รายการนี้ใช้เป็น Checklist เบื้องต้นสำหรับวางแผนและติดตามงาน ส่วนขอบเขตการทดสอบจริงต้องอ้างอิงแบบระบบ รายการอุปกรณ์ มาตรฐานที่โครงการใช้ และคู่มือผู้ผลิต เพื่อให้ครอบคลุมข้อกำหนดเฉพาะของอาคารแต่ละแห่ง
หลังตรวจสอบระบบ Fire Alarm ต้องเตรียมเอกสารอะไรไว้บ้าง?
การตรวจสอบระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้ควรมีเอกสารที่ใช้ตรวจสอบย้อนหลังได้ โดยเฉพาะอาคารที่ต้องรายงานผลการตรวจตามกฎหมายหรือมีการบำรุงรักษาตามสัญญา เพราะข้อมูลเหล่านี้ใช้ติดตามอุปกรณ์ที่มีปัญหาซ้ำ และช่วยให้ทีมซ่อมบำรุงทราบประวัติของระบบก่อนเข้าดำเนินงาน
เอกสารที่ควรจัดเก็บ ได้แก่
● รายงานผลการตรวจและทดสอบ
● รายการอุปกรณ์พร้อมตำแหน่งติดตั้ง
● ผลการตรวจแบตเตอรี่
● บันทึก Trouble หรือ False Alarm
● ประวัติการซ่อมและเปลี่ยนอุปกรณ์
● ผลการทดสอบซ้ำหลังแก้ไข
หากมีการปรับเปลี่ยนระบบควรปรับปรุงแบบ As-built หรือรายการอุปกรณ์ให้ตรงกับสภาพติดตั้งจริงด้วย
สำหรับอาคารที่ต้องจัดให้มีการตรวจตามกฎหมาย เอกสารการบำรุงรักษาระบบยังเป็นข้อมูลประกอบการตรวจสอบอาคารตามแผนที่กำหนดไว้
Greatest Safety ให้บริการตรวจสอบระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้ ตั้งแต่ตู้ควบคุม อุปกรณ์ตรวจจับ อุปกรณ์แจ้งเตือน ไปจนถึงการตรวจความผิดปกติของระบบ โดยทีมงานสามารถประเมินรายการตรวจจากแบบอาคารและอุปกรณ์ที่ติดตั้ง เพื่อกำหนดขอบเขตการตรวจและแนวทางแก้ไขให้เหมาะกับสภาพระบบจริง
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการตรวจสอบระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้ (FAQ)
ต้องตรวจระบบ Fire Alarm ทุกเดือนตามกฎหมายหรือไม่?
ไม่มีกฎข้อเดียวที่กำหนดให้ระบบ Fire Alarm ทุกชนิดในทุกอาคารต้องทดสอบอุปกรณ์ทั้งหมดทุกเดือน รอบการตรวจขึ้นอยู่กับข้อกฎหมายที่ใช้กับอาคาร มาตรฐานระบบ และข้อกำหนดของผู้ผลิต โดยควรตรวจสภาพทั่วไปอย่างสม่ำเสมอและทดสอบอุปกรณ์ตามแผนที่กำหนด
ตรวจสอบระบบ Fire Alarm ปีละครั้งเพียงพอไหม?
การตรวจปีละครั้งอาจเป็นส่วนหนึ่งของแผนตรวจและทดสอบ แต่ยังต้องดูว่ามีอุปกรณ์ใดต้องตรวจถี่กว่านั้นหรือไม่ การตรวจสอบอาคารประจำปีตามกฎหมายก็ไม่ใช่การทดแทนการบำรุงรักษาระบบ Fire Alarm ตลอดทั้งปี
การตรวจอาคารประจำปีกับการตรวจระบบ Fire Alarm ต่างกันอย่างไร?
การตรวจอาคารประจำปีครอบคลุมระบบและความปลอดภัยของอาคารตามขอบเขตที่กฎหมายกำหนด ส่วนการตรวจระบบ Fire Alarm เน้นการทดสอบอุปกรณ์และการทำงานของระบบแจ้งเหตุโดยเฉพาะ จึงมีรายละเอียดและรอบการตรวจที่แตกต่างกัน
ตรวจระบบ Fire Alarm ต้องปิดการใช้งานอาคารหรือไม่?
ขึ้นอยู่กับขอบเขตการทดสอบและอุปกรณ์ที่เชื่อมต่อ โดยทั่วไปสามารถวางแผนตรวจเป็นส่วน ๆ ได้ แต่ต้องแจ้งผู้ดูแลอาคารและประสานงานก่อนทดสอบ เพื่อจัดการผลกระทบจากสัญญาณแจ้งเตือนและควบคุมความปลอดภัยระหว่างดำเนินงาน
หลังเปลี่ยน Smoke Detector ต้องทดสอบระบบใหม่ไหม?
ต้องทดสอบอุปกรณ์ที่เปลี่ยนและการส่งสัญญาณร่วมกับตู้ควบคุม เพื่อยืนยันว่า Detector ใหม่ทำงานได้ถูกต้องตามตำแหน่งและเงื่อนไขที่กำหนด หากการเปลี่ยนอุปกรณ์มีผลต่อวงจรหรือการตั้งค่าระบบ ต้องทดสอบส่วนที่ได้รับผลกระทบเพิ่มเติมตามมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง